Province in Thailand:จังหวัดในประเทศไทย

จังหวัด เป็นเขตบริหารราชการส่วนภูมิภาคของประเทศไทย ปัจจุบันมีทั้งสิ้น 76 จังหวัด

 (ทั้งนี้ กรุงเทพมหานครไม่เป็นจังหวัด) จังหวัดถือเป็นระดับการปกครองของรัฐบาลลำดับแรก โดยเป็นหน่วยการปกครองส่วนภูมิภาคที่รวมท้องที่หลาย ๆ อำเภอเข้าด้วยกันและมีฐานะเป็นนิติบุคคล ในแต่ละจังหวัดปกครองด้วยผู้ว่าราชการจังหวัด

การปฏิรูปการบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2435

การจัดแบ่งกลุ่มจังหวัดออกเป็นภาคต่าง ๆ มีการใช้เกณฑ์ที่แตกต่างกัน โดยมีทั้งการแบ่งอย่างเป็นทางการโดยราชบัณฑิตยสถานสำหรับใช้ในแบบเรียน และการแบ่งขององค์กรต่าง ๆ ตามแต่การใช้ประโยชน์ ชื่อของจังหวัดนั้นจะเป็นชื่อเดียวกับชื่ออำเภอที่เป็นที่ตั้งของศูนย์กลางจังหวัด เช่น ศูนย์กลางการปกครองของจังหวัดเพชรบุรีอยู่ที่อำเภอเมืองเพชรบุรี เป็นต้น แต่ชื่ออำเภอเหล่านี้มักเรียกย่อแต่เพียงว่า "อำเภอเมือง" ยกเว้นจังหวัดพระนครศรีอยุธยา ที่ใช้ชื่อจังหวัดเป็นชื่ออำเภอที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองโดยตรง (อำเภอพระนครศรีอยุธยา)

หน่วยการปกครองย่อยรองไปจากจังหวัดคือ "อำเภอ" ซึ่งมีทั้งสิ้น 878 อำเภอ ซึ่งจำนวนอำเภอนั้นจะแตกต่างกันไปในแต่ละจังหวัด ส่วนเขตการปกครองย่อยของกรุงเทพมหานครมีทั้งหมด 50 เขต

พ.ศ. 2435 พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดเกล้าฯ ให้มีการปฏิรูประบบการบริหารราชการแผ่นดินครั้งใหญ่ ให้เป็นไปตามอย่างอารยประเทศในโลกตะวันตก โดยทรงตั้งกระทรวงขึ้นใหม่ 12 กระทรวง และโอนการปกครองหัวเมืองทั้งหมดให้มาขึ้นกับกระทรวงมหาดไทย โดยมีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ (ขณะนั้นดำรงพระยศเป็นกรมหมื่นดำรงราชานุภาพ) เป็นองค์ปฐมเสนาบดี

เมื่องานการปกครองส่วนภูมิภาคขึ้นกับกระทรวงมหาดไทยแล้ว การจัดการปกครองด้วยระบบมณฑลเทศาภิบาลจึงได้เริ่มมีขึ้นในปี พ.ศ. 2437 โดยแบ่งระดับการปกครองจากสูงสุดไปหาต่ำสุดเป็นมณฑล, เมือง (เทียบเท่าจังหวัด), อำเภอ, ตำบล และหมู่บ้าน มีข้าหลวงเทศาภิบาลเป็นผู้กำกับดูแลมณฑล การก่อตั้งมณฑลนั้นจะเป็นไปตามลำดับโดยขึ้นอยู่กับความเป็นพื้นที่ที่มีความสำคัญในเชิงยุทธศาสตร์ด้วย วัตถุประสงค์สำคัญในการจัดการปกครองเช่นนี้ ก็เพื่อให้ส่วนกลางสามารถควบคุมดูแลหัวเมืองและจัดการผลประโยชน์แผ่นดินได้อย่างใกล้ชิด และลิดรอนอำนาจและอิทธิพลของเจ้าเมืองในระบบเดิมลงอย่างสิ้นเชิง

การเปลี่ยนแปลงระบบการปกครองดังกล่าว ทำให้ขุนนางท้องถิ่นที่ต้องการรักษาฐานอำนาจและอิทธิพลของตนไว้ ก่อการกบฏต่อต้านอำนาจรัฐในบางภูมิภาค เหตุการณ์กบฏครั้งสำคัญคือกบฏผู้มีบุญอีสาน (หรือ "กบฏผีบาปผีบุญ") ซึ่งเกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2445 โดยอาศัยความเชื่อเรื่องยุคพระศรีอาริยเมตไตรย เป็นเครื่องมือในการปลุกระดมประชาชนให้ต่อต้านอำนาจรัฐ ขบวนการผู้มีบุญได้เคลื่อนไหวตามทั่วภาคอีสาน แต่ที่เป็นเหตุใหญ่ที่สุดอยู่ในพื้นที่จังหวัดอุบลราชธานี ซึ่งกลุ่มกบฏได้ก่อการถึงขั้นเผาเมืองเขมราฐและบังคับให้เจ้าเมืองเขมราฐร่วมขบวนการ แต่ที่สุดแล้วกบฏครั้งนี้ก็ถูกปราบปรามลงในเวลาไม่กี่เดือนต่อมา

หลังปี พ.ศ. 2459 คำว่า "จังหวัด" ได้กลายเป็นคำที่เรียกหน่วยการปกครองระดับต่ำกว่ามณฑลแทนคำว่า "เมือง" เพื่อแยกความกำกวมจากคำว่าเมืองที่ใช้เรียกที่ตั้งศูนย์กลางการปกครองของจังหวัด (อำเภอเมือง)

เมื่อสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงลาออกจาตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยในปี พ.ศ. 2458 นั้น ประเทศสยามได้แบ่งการปกครองออกเป็น 19 มณฑล 72 จังหวัด ทั้งนี้ ได้รวมถึงจังหวัดพระนคร ซึ่งอยู่ในความรับผิดชอบของกระทรวงนครบาลจนถึง พ.ศ. 2465

เดือนธันวาคม พ.ศ. 2458 พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้งหน่วยการปกครองระดับ "ภาค" ขึ้นเพื่อกำกับมณฑล โดยมีผู้ปกครองภาคเรียกว่า "อุปราช" ในระยะนี้ได้มีการตั้งมณฑลต่าง ๆ เพิ่มขึ้นจนถึงปี พ.ศ. 2465อีก 4 มณฑล แต่มณฑลดังกล่าวก็ถูกยุบลงในปี พ.ศ. 2468 และมีอีกหลายมณฑลที่ถูกยุบรวมในช่วงเวลาเดียวกัน เพื่อลดรายจ่ายของรัฐบาล อันเนื่องมาจากปัญหาเศรษฐกิจตกต่ำทั่วโลกในช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่ 1

สมัยหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง

หลังการปฏิวัติสยาม พ.ศ. 2475 ระบบมณฑลเทศาภิบาลถูกยกเลิกในปี พ.ศ. 2476 ทำให้จังหวัดกลายเป็นหน่วยการปกครองส่วนภูมิภาคระดับสูงสุด และตั้งแต่หลัง พ.ศ. 2500 เป็นต้นมา ก็ได้มีการจัดตั้งจังหวัดเพิ่มเติมอีกหลายแห่ง โดยการตัดแบ่งอาณาเขตบางส่วนจากจังหวัดที่มีขนาดใหญ่กว่า เช่น ในปี พ.ศ. 2515 ได้มีการแบ่งพื้นที่บางส่วนของจังหวัดอุบลราชธานีมาจัดตั้งเป็นจังหวัดยโสธร ในปี พ.ศ. 2520 มีการแบ่งพื้นที่บางส่วนของจังหวัดเชียงรายมาจัดตั้งเป็นจังหวัดพะเยา ในปี พ.ศ. 2525 ได้มีการแบ่งพื้นที่บางส่วนของจังหวัดนครพนมมาตั้งเป็นจังหวัดจังหวัดมุกดาหาร ในปี พ.ศ. 2536 ได้มีการตั้งจังหวัดขึ้นมาพร้อมกัน 3 จังหวัดคือจังหวัดหนองบัวลำภู (แยกจากจังหวัดอุดรธานี) จังหวัดสระแก้ว (แยกจากจังหวัดปราจีนบุรี) และจังหวัดอำนาจเจริญ (แยกจากจังหวัดอุบลราชธานี) และจังหวัดล่าสุดของประเทศไทยคือจังหวัดบึงกาฬ (แยกจากจังหวัดหนองคาย) ในปี พ.ศ. 2554

ในปี พ.ศ. 2514 ได้มีการรวมจังหวัดพระนครและจังหวัดธนบุรีขึ้นเป็นเขตปกครองรูปแบบพิเศษชื่อ "นครหลวงกรุงเทพธนบุรี" และได้เปลี่ยนชื่อเป็น "กรุงเทพมหานคร" เมื่อ พ.ศ. 2515 ซึ่งเป็นการรวมภารกิจในการปกครองของทั้งสองจังหวัดในรูปแบบเทศบาลเข้าไว้ด้วยกัน ที่มาของผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครซึ่งเป็นผู้ปกครองสูงสุดของกรุงเทพมหานครนั้นมาจากการเลือกตั้ง ไม่ใช่การแต่งตั้งจากกระทรวงมหาดไทยอย่างผู้ว่าราชการจังหวัด

การแบ่งอย่างเป็นทางการ

ราชบัณฑิตยสถานแบ่งประเทศไทยออกเป็น 6 ภาค โดยใช้เกณฑ์ด้านภูมิศาสตร์ ซึ่งเป็นการแบ่งที่ใช้อย่างเป็นทางการและมีใช้ทั่วไปในแบบเรียน

ภาคเหนือ

ชื่อจังหวัด อักษรไทย	ชื่อจังหวัด อักษรโรมัน	จำนวนประชากร (คน)	พื้นที่ (ตร.กม.)	ความหนาแน่น ประชากร (คน/ตร.กม.)	ดพม.	ตัวย่อ อักษรไทย	ตัวย่อ อักษรโรมัน	รหัส ไอเอสโอ	รหัสฟิปส์
เชียงราย	Chiang Rai	1,198,218	11,678.4	102.6	0.716	ชร	CRI	TH-57	TH03
เชียงใหม่	Chiang Mai	1,640,479	20,107.0	81.6	0.904	ชม	CMI	TH-50	TH02
น่าน	Nan	476,363	11,472.1	41.5	0.705	นน	NAN	TH-55	TH04
พะเยา	Phayao	486,304	6,335.1	76.8	0.722	พย	PYO	TH-56	TH41
แพร่	Phrae	460,756	6,538.6	70.5	0.702	พร	PRE	TH-54	TH07
แม่ฮ่องสอน	Mae Hong Son	242,742	12,681.3	19.1	0.704	มส	MSN	TH-58	TH01
ลำปาง	Lampang	761,949	12,534.0	60.8	0.748	ลป	LPG	TH-52	TH06
ลำพูน	Lamphun	404,560	4,505.9	89.8	0.729	ลพ	LPN	TH-51	TH05
อุตรดิตถ์	Uttaradit	462,618	7,838.6	59.0	0.711	อต	UTD	TH-53	TH10

ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ

ชื่อจังหวัด อักษรไทย	ชื่อจังหวัด อักษรโรมัน	จำนวนประชากร (คน)	พื้นที่ (ตร.กม.)	ความหนาแน่น ประชากร (คน/ตร.กม.)	ดพม.	ตัวย่อ อักษรไทย	ตัวย่อ อักษรโรมัน	รหัส ไอเอสโอ	รหัสฟิปส์
กาฬสินธุ์	Kalasin	982,578	6,946.7	141.4	0.718	กส	KSN	TH-46	TH23
ขอนแก่น	Khon Kaen	1,767,601	10,886.0	162.4	0.850	ขก	KKN	TH-40	TH22
ชัยภูมิ	Chaiyaphum	1,127,423	12,778.3	88.2	0.748	ชย	CPM	TH-36	TH26
นครพนม	Nakhon Phanom	703,392	5,512.7	127.6	0.778	นพ	NPM	TH-48	TH73
นครราชสีมา	Nakhon Ratchasima	2,628,818	20,494.0	128.27	0.815	นม	NMA	TH-30	TH27
บึงกาฬ	Bueng Kan	385,053	4,305	89.4	---	บก	BKN	TH-38	TH81
บุรีรัมย์	Buri Ram	1,553,765	10,322.9	150.5	0.729	บร	BRM	TH-31	TH28
มหาสารคาม	Maha Sarakham	940,911	5,291.7	177.8	0.729	มค	MKM	TH-44	TH24
มุกดาหาร	Mukdahan	339,575	4,339.8	78.2	0.728	มห	MDH	TH-49	TH78
ยโสธร	Yasothon	539,257	4,161.7	129.6	0.782	ยส	YST	TH-35	TH72
ร้อยเอ็ด	Roi Et	1,309,708	8,299.4	157.8	0.732	รอ	RET	TH-45	TH25
เลย	Loei	624,066	11,424.6	54.6	0.731	ลย	LEI	TH-42	TH18
ศรีสะเกษ	Si Sa Ket	1,452,471	8,840.0	164.3	0.734	ศก	SSK	TH-33	TH30
สกลนคร	Sakon Nakhon	1,122,905	9,605.8	116.9	0.705	สน	SNK	TH-47	TH20
สุรินทร์	Surin	1,381,761	8,124.1	170.1	0.751	สร	SRN	TH-32	TH29
หนองคาย	Nong Khai	912,937	3,027.0	124.5	0.755	นค	NKI	TH-43	TH17
หนองบัวลำภู	Nong Bua Lam Phu	502,868	3,859.0	130.3	0.714	นภ	NBP	TH-39	TH79
อำนาจเจริญ	Amnat Charoen	372,137	3,161.2	117.7	0.712	อจ	ACR	TH-37	TH77
อุดรธานี	Udon Thani	1,544,786	11,730.3	131.7	0.907	อด	UDN	TH-41	TH76
อุบลราชธานี	Ubon Ratchathani	1,813,088	15,744.8	115.2	0.800	อบ	UBN	TH-34	TH75

ภาคกลาง

ชื่อจังหวัด อักษรไทย	ชื่อจังหวัด อักษรโรมัน	จำนวนประชากร (คน)	พื้นที่ (ตร.กม.)	ความหนาแน่น ประชากร (คน/ตร.กม.)	ดพม.	ตัวย่อ อักษรไทย	ตัวย่อ อักษรโรมัน	รหัส ไอเอสโอ	รหัสฟิปส์
กำแพงเพชร	Kamphaeng Phet	727,093	8,607.5	84.5	0.725	กพ	KPT	TH-62	TH11
ชัยนาท	Chai Nat	334,934	2,469.7	135.6	0.756	ชน	CNT	TH-18	TH32
นครนายก	Nakhon Nayok	252,734	2,122.0	119.1	0.758	นย	NYK	TH-26	TH43
นครปฐม	Nakhon Pathom	860,246	2,168.3	396.7	0.682	นฐ	NPT	TH-73	TH53
นครสวรรค์	Nakhon Sawan	1,073,495	9,597.7	111.8	0.752	นว	NSN	TH-60	TH16
นนทบุรี	Nonthaburi	1,101,743	622.3	1,770.4	0.743	นบ	NBI	TH-12	TH38
ปทุมธานี	Pathum Thani	985,643	1,525.9	645.9	0.805	ปท	PTE	TH-13	TH39
พระนครศรีอยุธยา	Phra Nakhon Si Ayutthaya	808,360	2,556.6	305.9	0.729	อย	AYA	TH-14	TH36
พิจิตร	Phichit	552,690	4,531.0	122.0	0.693	พจ	PCT	TH-66	TH13
พิษณุโลก	Phitsanulok	849,692	10,815.8	78.6	0.724	พล	PLK	TH-65	TH12
เพชรบูรณ์	Phetchabun	996,031	12,668.4	78.6	0.745	พช	PNB	TH-67	TH14
ลพบุรี	Lop Buri	755,854	6,199.8	121.9	0.742	ลบ	LRI	TH-16	TH34
สมุทรปราการ	Samut Prakan	1,185,180	1,004.1	1,180.3	0.825	สป	SPK	TH-11	TH42
สมุทรสงคราม	Samut Songkhram	194,057	416.7	465.7	0.762	สส	SKM	TH-75	TH54
สมุทรสาคร	Samut Sakhon	491,887	872.3	563.9	0.758	สค	SKN	TH-74	TH55
สระบุรี	Saraburi	617,384	3,576.5	172.6	0.798	สบ	SRI	TH-19	TH37
สิงห์บุรี	Sing Buri	214,661	822.5	261.0	0.739	สห	SBR	TH-17	TH33
สุโขทัย	Sukhothai	601,778	6,596.1	91.2	0.738	สท	STI	TH-64	TH09
สุพรรณบุรี	Suphan Buri	845,950	5,358.0	157.9	0.744	สพ	SPB	TH-72	TH51
อ่างทอง	Ang Thong	284,970	968.4	294.3	0.720	อท	ATG	TH-15	TH35
อุทัยธานี	Uthai Thani	327,959	6,730.3	48.7	0.704	อน	UTI	TH-61	TH15

ภาคตะวันออก

ชื่อจังหวัด อักษรไทย	ชื่อจังหวัด อักษรโรมัน	จำนวนประชากร (คน)	พื้นที่ (ตร.กม.)	ความหนาแน่น ประชากร (คน/ตร.กม.)	ดพม.	ตัวย่อ อักษรไทย	ตัวย่อ อักษรโรมัน	รหัส ไอเอสโอ	รหัสฟิปส์
จันทบุรี	Chanthaburi	514,616	6,338.0	81.2	0.754	จบ	CTI	TH-22	TH48
ฉะเชิงเทรา	Chachoengsao	673,933	5,351.0	125.9	0.708	ฉช	CCO	TH-24	TH44
ชลบุรี	Chon Buri	1,316,293	4,363.0	301.7	0.889	ชบ	CBI	TH-20	TH46
ตราด	Trat	220,921	2,819.0	78.4	0.675	ตร	TRT	TH-23	TH49
ปราจีนบุรี	Prachin Buri	466,572	4,762.4	98.0	0.755	ปจ	PRI	TH-25	TH74
ระยอง	Rayong	626,402	3,552.0	176.4	0.802	รย	RYG	TH-21	TH47
สระแก้ว	Sa Kaeo	485,632	7,195.1	75.6	0.688	สก	SKW	TH-27	TH80

ภาคตะวันตก

ชื่อจังหวัด อักษรไทย	ชื่อจังหวัด อักษรโรมัน	จำนวนประชากร (คน)	พื้นที่ (ตร.กม.)	ความหนาแน่น ประชากร (คน/ตร.กม.)	ดพม.	ตัวย่อ อักษรไทย	ตัวย่อ อักษรโรมัน	รหัส ไอเอสโอ	รหัสฟิปส์
กาญจนบุรี	Kanchanaburi	839,776	19,483.2	43.1	0.733	กจ	KRI	TH-71	TH50
ตาก	Tak	525,684	16,406.6	32.0	0.735	ตก	TAK	TH-63	TH08
ประจวบคีรีขันธ์	Prachuap Khiri Khan	509,134	6,367.6	80.0	0.868	ปข	PKN	TH-77	TH57
เพชรบุรี	Phetchaburi	464,033	6,225.1	74.5	0.798	พบ	PBI	TH-76	TH56
ราชบุรี	Ratchaburi	839,075	5,196.5	161.5	0.726	รบ	RBR	TH-70	TH52

ภาคใต้

ชื่อจังหวัด อักษรไทย	ชื่อจังหวัด อักษรโรมัน	จำนวนประชากร (คน)	พื้นที่ (ตร.กม.)	ความหนาแน่น ประชากร (คน/ตร.กม.)	ดพม.	ตัวย่อ อักษรไทย	ตัวย่อ อักษรโรมัน	รหัส ไอเอสโอ	รหัสฟิปส์
กระบี่	Krabi	432,704	4,708.5	91.9	0.805	กบ	KBI	TH-81	TH63
ชุมพร	Chumphon	489,964	6,009.0	81.5	0.710	ชพ	CPN	TH-86	TH58
ตรัง	Trang	622,659	4,917.5	126.6	0.692	ตง	TR้	TH-92	TH65
นครศรีธรรมราช	Nakhon Si Thammarat	1,522,561	9,942.5	153.1	0.769	นศ	NRT	TH-80	TH64
นราธิวาส	Narathiwat	737,162	4,475.4	164.7	0.636	นธ	NWT	TH-96	TH31
ปัตตานี	Pattani	655,259	1,940.4	337.7	0.698	ปน	PTN	TH-94	TH69
พังงา	Phangnga	253,112	4,170.0	60.7	0.758	พง	PNA	TH-82	TH61
พัทลุง	Phatthalung	509,534	3,424.5	148.8	0.713	พท	PLG	TH-93	TH66
ภูเก็ต	Phuket	345,067	543.0	635.5	0.921	ภก	PKT	TH-83	TH62
ยะลา	Yala	500,814	4,521.08	110.77	0.687	ยล	YLA	TH-95	TH70
ระนอง	Ranong	183,079	3,298.0	55.5	0.678	รน	RNG	TH-85	TH59
สงขลา	Songkhla	1,357,023	7,393.9	183.5	0.681	สข	SKA	TH-90	TH68
สตูล	Satun	297,163	2,479.0	119.9	0.655	สต	STN	TH-91	TH67
สุราษฎร์ธานี	Surat Thani	1,046,772	12,891.5	81.2	0.849	สฎ	SNI	TH-84	TH60